Phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn không còn là vấn đề vận động hay phong trào mang tính tự nguyện, mà đã được luật hóa bằng những quy định cụ thể, chế tài rõ ràng trong Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản triển khai của thành phố Hà Nội.
Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy, khi kỷ cương thực thi chưa nghiêm thì mục tiêu giảm tải cho môi trường chưa đạt được và đã đến lúc phải đưa phân loại rác trở thành nền nếp...
Kỷ cương pháp luật là then chốt
Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 xác lập bước chuyển căn bản trong quản lý chất thải rắn sinh hoạt, trong đó phân loại rác tại nguồn là nghĩa vụ bắt buộc của người dân, gắn trực tiếp với trách nhiệm và chi phí xử lý. Còn theo các quy định của thành phố Hà Nội, rác sinh hoạt phát sinh từ hộ gia đình, cá nhân phải được phân thành ba nhóm chính: Chất thải có khả năng tái sử dụng, tái chế; chất thải thực phẩm; chất thải sinh hoạt còn lại. Mỗi nhóm có bao bì, thùng chứa, thời gian và địa điểm tập kết riêng, nhằm tạo điều kiện cho công tác thu gom, xử lý theo định hướng kinh tế tuần hoàn.
Hành lang pháp lý cho việc phân loại rác tại nguồn về cơ bản đã đầy đủ. Từ quy định về màu sắc bao bì, thiết bị lưu chứa, thời gian bỏ rác đến trách nhiệm của chính quyền cơ sở, đơn vị vệ sinh môi trường và người dân đều được cụ thể hóa. Đặc biệt, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 cho phép đơn vị thu gom từ chối tiếp nhận rác không phân loại đúng quy định, nhằm buộc người dân phải thay đổi hành vi xả rác. Theo đánh giá của các cơ quan quản lý môi trường, nếu không phân loại rác thải tại nguồn, toàn bộ hệ thống xử lý phía sau sẽ bị quá tải, chi phí tăng cao, trong khi cơ hội tái chế, tái sử dụng bị bỏ lỡ. Đối với một đô thị đặc biệt như thành phố Hà Nội, nơi mỗi ngày phát sinh gần 7.600 tấn rác, phân loại rác không chỉ là yêu cầu pháp lý, mà còn là điều kiện sống còn để bảo đảm phát triển bền vững.
Thực tế tại nhiều khu dân cư cho thấy, việc phân loại rác mới dừng lại ở mức độ phong trào. Có nơi thùng rác phân loại được bố trí, nhưng rác vẫn bị bỏ chung; có nơi người dân đã phân loại, song khâu thu gom lại trộn lẫn. Vi phạm chủ yếu mới chỉ bị nhắc nhở, xử phạt hầu như chưa được áp dụng, khiến quy định pháp luật chưa đủ sức răn đe.
Một chuyên gia môi trường cho rằng, nếu rác không phân loại vẫn được thu gom bình thường thì mọi nỗ lực tuyên truyền đều trở nên hình thức. Phân loại rác phải được coi là hành vi chấp hành pháp luật, tương tự như tuân thủ trật tự giao thông. Đồng thời, gắn việc chấp hành với chi phí thu gom, xử lý hành vi phát sinh rác là cách tiếp cận tiến bộ, buộc mỗi gia đình phải cân nhắc và thay đổi thói quen sinh hoạt.
Ở góc độ quản lý, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Nguyễn Minh Tấn khẳng định, trách nhiệm trước hết thuộc về chính quyền cơ sở. UBND các xã, phường phải coi phân loại rác tại nguồn là nhiệm vụ quản lý nhà nước thường xuyên, từ đó công khai quy định, lịch thu gom; tổ chức kiểm tra hằng ngày; xử phạt nghiêm trường hợp vi phạm. Nếu để tình trạng rác không phân loại kéo dài, người đứng đầu địa phương phải chịu trách nhiệm.
Trách nhiệm từ chính quyền đến từng hộ dân
Dư luận xã hội nhìn chung đồng thuận với chủ trương phân loại rác tại nguồn, song cũng bày tỏ mong muốn việc triển khai phải đồng bộ, công bằng. Nhiều người dân cho rằng, họ sẵn sàng phân loại nếu hệ thống thu gom, xử lý làm đúng, làm nghiêm.
Bà Nguyễn Thị Điển ở chung cư G1 Thành Công (phường Giảng Võ) chia sẻ: “Gia đình tôi đã phân loại rác nhiều lần, nhưng thấy xe gom lại đổ chung nên cũng nản. Nếu thành phố làm quyết liệt, tôi tin người dân sẽ ủng hộ”. Tương tự, ở khu vực ngoại thành, không ít hộ gia đình đã tận dụng chất thải thực phẩm để làm phân hữu cơ hoặc thức ăn chăn nuôi, qua đó giảm lượng rác phải thu gom. Theo họ, nếu được hướng dẫn cụ thể và có chế tài rõ ràng, việc phân loại rác hoàn toàn có thể trở thành thói quen hằng ngày. Các tổ chức đoàn thể ở cơ sở cũng được kỳ vọng đóng vai trò cầu nối giữa chính quyền và người dân, vừa tuyên truyền, vừa giám sát việc thực hiện. Khi người dân thấy quy định được áp dụng công bằng, minh bạch, niềm tin vào chính sách sẽ được củng cố.
Tuy vậy, phân loại rác tại nguồn không thể chỉ trông chờ vào ý thức tự giác. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, chỉ khi pháp luật được thực thi nghiêm minh, hành vi xã hội mới thay đổi. Với thành phố Hà Nội, việc chuyển từ vận động sang xử lý vi phạm là bước đi cần thiết để đưa luật vào cuộc sống.
Luật đã rõ, quy định đã cụ thể, chế tài đã sẵn sàng. Điều còn thiếu là sự vào cuộc đồng bộ: Chính quyền cơ sở quyết liệt, đơn vị thu gom làm đúng chức năng, người dân chấp hành nghiêm túc. Khi mỗi túi rác được phân loại đúng, môi trường sống của Thủ đô mới có thể được cải thiện một cách thực chất và bền vững. Quan trọng hơn, đó là thước đo năng lực quản lý và kỷ cương thực thi pháp luật ở cơ sở.
Trưởng phòng Quản lý chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Văn Quý:
Doanh nghiệp phải đầu tư công nghệ
Phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi toàn bộ chuỗi thu gom - vận chuyển - xử lý được đầu tư đồng bộ, trong đó vai trò của doanh nghiệp dịch vụ môi trường là then chốt. Thực tiễn triển khai cho thấy, yêu cầu phân loại rác đặt ra trách nhiệm trực tiếp đối với các doanh nghiệp dịch vụ môi trường. Các đơn vị này buộc phải đầu tư phương tiện thu gom chuyên dụng, xe có khoang riêng, thiết bị giám sát hành trình, ứng dụng công nghệ trong quản lý tuyến thu gom và tăng năng lực xử lý rác tái chế, rác hữu cơ. Đây không chỉ là yêu cầu kỹ thuật mà còn là tiêu chí bắt buộc để thực thi đúng quy định của pháp luật. Doanh nghiệp không đầu tư công nghệ, không thay đổi cách làm sẽ không đáp ứng được yêu cầu quản lý mới.
Trưởng phòng Truyền thông Công ty URENCO Hà Nội Ngô Thanh Loan:
Đơn vị đã sẵn sàng thu gom rác sau phân loại
Thời gian qua, URENCO đã đầu tư phương tiện thu gom có khoang riêng, điều chỉnh lịch thu gom theo từng loại rác và tổ chức tập huấn cho công nhân vệ sinh về quy trình thu gom mới. Thuận lợi lớn nhất của URENCO là nhận thức của người dân tại nhiều khu dân cư chuyển biến tích cực, từng bước hình thành thói quen phân loại rác. Một số khu vực thí điểm cho thấy, khi rác được phân loại đúng, khối lượng rác phải chôn lấp giảm, hiệu quả xử lý và tái chế tăng lên rõ rệt. Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng gặp không ít khó khăn như việc phân loại của người dân chưa đồng đều; hạ tầng điểm tập kết rác chưa đáp ứng yêu cầu... Chúng tôi kiến nghị chính quyền các cấp sớm hoàn thiện hướng dẫn cụ thể theo từng địa bàn, tăng cường kiểm tra, giám sát, xử lý vi phạm. Khi thấy việc phân loại mang lại hiệu quả thực chất, người dân sẽ tự giác thực hiện lâu dài.
Ông Vũ Thế Năng - người dân phường Từ Liêm:
Hướng dẫn phân loại rác chưa thật sự cụ thể
Chúng tôi sẵn sàng thực hiện phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, song vẫn còn không ít vướng mắc khiến việc này chưa trở thành thói quen thường xuyên. Khó khăn đầu tiên là hướng dẫn phân loại chưa thật sự cụ thể, dễ hiểu; mỗi địa phương tuyên truyền một cách khác nhau, khiến người dân lúng túng trong quá trình thực hiện. Bên cạnh đó, điều kiện thực tế tại các hộ gia đình, đặc biệt là khu chung cư, nhà ở chật hẹp, chưa thuận lợi cho việc bố trí nhiều thùng rác để phân loại. Không ít khu dân cư chưa được trang bị thùng rác phân ngăn tại điểm tập kết, dẫn đến tình trạng rác đã phân loại trong nhà nhưng khi mang ra ngoài lại bị trộn lẫn... Chúng tôi kiến nghị cơ quan chức năng cần hướng dẫn rõ ràng, thống nhất từ đầu; bảo đảm thu gom theo phân loại.
Đức Duy lược ghi
