Quan hệ Mỹ - châu Âu trước phép thử mới

Trong bối cảnh đó, vai trò của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) được đặt vào vị trí trung tâm, vừa là trụ cột bảo đảm an ninh, vừa là khuôn khổ để Mỹ và châu Âu tái định hình liên minh, điều chỉnh lợi ích và phân bổ lại trách nhiệm nhằm thích ứng với những biến động chiến lược trong thời gian tới.

Chuyển dịch mang tính chiến lược của nước Mỹ

Trong lịch sử, châu Âu phụ thuộc sâu sắc vào Mỹ với tư cách là bên bảo đảm an ninh. Kể từ khi NATO được thành lập năm 1949, Washington đã triển khai lực lượng quân sự tại châu Âu, duy trì răn đe hạt nhân, chia sẻ thông tin tình báo, đồng thời đóng vai trò then chốt trong việc hỗ trợ các quốc gia châu Âu tái thiết sau chiến tranh và thúc đẩy hội nhập kinh tế.

Vai trò lãnh đạo của Mỹ trong liên minh xuyên Đại Tây Dương đã tạo nền tảng cho nhiều thập kỷ ổn định tương đối, cung cấp “chiếc ô” an ninh cho "lục địa già", thúc đẩy sự mở rộng của EU và NATO sang các quốc gia thuộc khối Đông Âu cũ...

Tuy nhiên, việc ông Donald Trump đắc cử Tổng thống Mỹ cùng với sự trỗi dậy của tinh thần “nước Mỹ trên hết” đã làm thay đổi đáng kể bối cảnh này. Chính sách đối ngoại của chính quyền Donald Trump không chỉ dừng ở những điều chỉnh mang tính chiến thuật so với các chính quyền tiền nhiệm, mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong cách Mỹ nhìn nhận châu Âu, từ một đối tác trong cấu trúc an ninh chung sang một đối tượng có thể được đặt lên bàn thương lượng nhằm tối đa hóa lợi ích quốc gia của Washington.

Nhiều nhà phân tích cho rằng đây là giai đoạn quan hệ Mỹ - châu Âu đứng trước những căng thẳng mới, khi các vấn đề như NATO, Ukraine, Greenland, thương mại, công nghệ và khí hậu đều có nguy cơ trở thành điểm nóng.

Tổng thống Mỹ nhiều lần yêu cầu các đồng minh NATO tăng chi tiêu quốc phòng cao hơn so với mức 2% GDP đã thỏa thuận và coi việc không tuân thủ là mối đe dọa đối với cam kết của Washington. Cùng với đó là xu hướng gắn hợp tác quân sự với các đàm phán thương mại và nhượng bộ thuế quan.

Những tranh cãi xoay quanh Greenland cho thấy rõ cách tiếp cận mang tính giao dịch trong chính sách an ninh của Mỹ, khi các lợi ích chiến lược, thậm chí liên quan đến lãnh thổ của đồng minh, cũng có thể được đưa vào tính toán thương lượng.

Những rạn nứt từ “điểm nóng” Greenland

Greenland là đảo lớn nhất thế giới, nằm giữa Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương, trên tuyến đường ngắn nhất nối Bắc Mỹ với châu Âu. Hòn đảo này còn sở hữu nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú, đặc biệt là đất hiếm.

Chính vì vậy, Greenland ngày càng được Washington nhìn nhận như một địa bàn có ý nghĩa địa chiến lược. Tổng thống Mỹ Donald Trump coi Greenland là mắt xích quan trọng trong hệ thống phòng thủ tên lửa thế hệ tiếp theo của Mỹ, còn được gọi là “Vòm Vàng”, đồng thời lập luận rằng Trung Quốc và Nga có thể giành lợi thế chiến lược nếu Mỹ không khẳng định vai trò kiểm soát tại khu vực này.

Ý tưởng mua Greenland, hòn đảo tự trị thuộc Vương quốc Đan Mạch, từng được ông Donald Trump nêu ra trong nhiệm kỳ đầu nhưng sau đó lắng xuống. Bước sang nhiệm kỳ hai, Tổng thống Mỹ khơi lại vấn đề với thái độ quyết liệt hơn.

Thông qua mạng xã hội, ông Donald Trump tuyên bố áp thuế trừng phạt đối với 8 quốc gia đồng minh NATO tham gia các cuộc tập trận quân sự chung tại Greenland (gồm Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Pháp, Đức, Anh, Hà Lan và Phần Lan), với mức thuế từ 10% áp dụng từ ngày 1-2 và tăng lên 25% vào tháng 6.

Trước những động thái này, châu Âu phản ứng nhanh chóng và thể hiện sự thống nhất. Lãnh đạo các nước EU đã điều chỉnh lịch trình vào phút chót để tổ chức cuộc họp khẩn tại Brussels (Bỉ) tối 22-1. EU phát đi tín hiệu sẵn sàng đáp trả, bao gồm khả năng kích hoạt những công cụ thương mại mạnh nhất nhằm gây sức ép ngược trở lại Washington.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron gọi việc áp thuế quan là “không thể chấp nhận được”, trong khi Thủ tướng Anh Keir Starmer lên án đây là hành động “hoàn toàn sai lầm”.

Các nhà lãnh đạo Đức cảnh báo, những biện pháp này tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng đối với sự gắn kết của NATO. Chủ tịch Ủy ban Thương mại của Nghị viện châu Âu Bernd Lange thậm chí đề xuất kích hoạt Công cụ Phòng thủ Thương mại của EU (ACI), với các biện pháp như hạn chế đầu tư, dịch vụ, mua sắm công, thậm chí xem xét dừng mua vũ khí của Mỹ.

Một số nhà hoạch định chính sách châu Âu còn cân nhắc khả năng đóng cửa hoặc thu hồi các căn cứ quân sự Mỹ trên lãnh thổ châu Âu. Động thái như vậy không chỉ ảnh hưởng tới gần một nửa năng lực tình báo của Washington mà còn tác động trực tiếp tới khả năng triển khai tác chiến tiền tuyến của Mỹ tại châu Âu.

Rõ ràng, sức ép từ chính quyền Tổng thống Donald Trump đã làm suy yếu liên minh xuyên Đại Tây Dương, khiến niềm tin vào Mỹ sụt giảm tại các quốc gia bị nhắm tới và buộc các nhà lãnh đạo châu Âu phải khẩn trương tìm cách ứng phó.

Trong bối cảnh đó, Tổng thống Donald Trump bất ngờ dịu giọng về vấn đề kiểm soát Greenland. Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới ở Davos (Thụy Sĩ) ngày 21-1, ông Donald Trump loại trừ khả năng sử dụng vũ lực đối với Greenland và sau đó hủy kế hoạch áp thuế các đồng minh châu Âu.

Quyết định này giúp Mỹ và châu Âu tránh được một cuộc đối đầu có nguy cơ đẩy quan hệ xuyên Đại Tây Dương tới bờ vực đổ vỡ. Tuy nhiên, theo nhận định của giới phân tích quốc tế, cuộc khủng hoảng Greenland không phải là biến cố nhất thời và châu Âu cần rút ra những bài học dài hạn để ứng phó hiệu quả hơn trong tương lai.

Cựu Chủ tịch Ủy ban châu Âu Jose Manuel Barroso cho biết, quan hệ giữa châu Âu và Mỹ đang ở “thời điểm tồi tệ nhất” kể từ khi NATO ra đời bởi cách tiếp cận gây rối loạn trong ngoại giao của Washington, buộc các đồng minh phải xem xét lại mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương.

Ở chiều sâu hơn, cuộc khủng hoảng Greenland đã làm lộ rõ những điểm yếu mang tính cấu trúc của NATO. Các tranh chấp nội bộ liên quan đến lãnh thổ, kinh tế hoặc ưu tiên an ninh có thể làm rạn nứt một liên minh vốn được thiết kế để bảo đảm phòng thủ tập thể. Nhiều học giả quốc tế cho rằng, chính những điểm nóng như Greenland có thể thúc đẩy châu Âu đẩy mạnh quyền tự chủ chiến lược và góp phần định hình lại quan hệ quốc phòng giữa Mỹ và châu Âu trong thời gian tới.

Chất xúc tác cho quyền tự chủ của châu Âu

Việc Tổng thống Donald Trump liên tục nhấn mạnh yêu cầu châu Âu tăng chi tiêu quốc phòng, cùng với các sức ép liên quan đến Greenland và những đe dọa áp thuế trừng phạt đối với các đồng minh NATO, đã làm nổi bật xu hướng chuyển gánh nặng trong liên minh xuyên Đại Tây Dương.

Trong nhiều thập kỷ, các quốc gia châu Âu không chỉ dựa vào Mỹ để tăng cường năng lực quân sự, mà còn phụ thuộc vào Washington trong chia sẻ thông tin tình báo và hỗ trợ công nghệ quốc phòng. Mặc dù những áp lực chuyển gánh nặng này có thể gây bất ổn cho NATO trong ngắn hạn, nhưng có thể đóng vai trò là chất xúc tác cho quyền tự chủ chiến lược của châu Âu.

Nhìn chung, tranh chấp Greenland và áp lực rộng hơn từ Mỹ đối với chi tiêu quốc phòng đã bộc lộ những điểm yếu về cấu trúc trong NATO.

Những áp lực này đe dọa sự gắn kết tức thời và cũng có thể thúc đẩy sự tự lực và lập kế hoạch chiến lược của châu Âu. Và điều này có khả năng định hình lại cán cân trách nhiệm, quản trị và quyền tự chủ hoạt động trong liên minh xuyên Đại Tây Dương trong thập kỷ tới.

Cách châu Âu vượt qua thách thức kép - duy trì các cam kết của liên minh trong khi vẫn theo đuổi quyền tự chủ, sẽ là yếu tố quyết định khả năng phục hồi và tầm quan trọng của NATO trong kỷ nguyên mới.